Jump to content

Ngatu

Mei he Wikipedia

ʻOku ngaohi e ngatú mei he ʻakau ko e hiapo. Ko e hiapó ko e ʻakau huli pea ʻoku ui ʻa e fanga kiʻi hulí koe afu. ʻOku taʻataʻaki pe ʻa e afú ʻo tō fakalelei pea tauhi ke maʻalaʻala. ʻOku tauhi e afú ke ʻoua e vaʻavaʻa ʻaki hono pakipaki ʻo e mukomukaʻi vaʻa kotoa pē ʻoku hā ʻi he sinoʻi afú. Ka lava ha taʻu ʻe ua pe lahi ange pea tā leva e hiapó. Ko hono taá ʻoku ui koe amusi.

ʻOku tānaki ʻa e hiapo kuo amusí ʻo tuku ke mae pea ʻosi mo hono toʻí kae toki hae. ʻOku hae fakaʻangataha pē ʻa e sinoʻi hiapo ʻe taha ke maʻu mei ai ʻae lauʻi tutu lōloa ʻe taha. Ko e fālahi ʻo e lauʻi tutu ʻe tahá meimei ko e vaeuaʻi hanga (fakafuofua ko e ʻīnisi ʻe 3 nai, vakai ki he peesi Tānakí ki hono fakamatalaʻi ʻo e hangá. ʻOku fohi ʻa e tuʻa kili ʻoe lauʻi tutú ke maʻa pea tauaki ke mōmoa mo mātuʻu. Hili iá ʻoku fakatauhoa ʻa e lauʻi tutú ki he hoaʻi tutu ʻe hongofulu pe lauʻi tutu ʻe uofulu pea takai ia ko e takainga tutu ʻe taha. ʻOku ui ʻa e takainga tutu ʻe tahá ko e tekau. Ko e tekau ʻe hongofulú koe taʻanga tutu ʻe taha.

Ko e naunau mahuʻinga ʻoku fiemaʻu ki he ngāué ʻoku hokó ko e kumete vai, mo e tutua pea mo e ike. ʻOku veteki ʻa e takainga tutú ʻo fola fakalauʻitutu (ʻa ia foki ko e ngaahi hoaʻi tutu) he funga tutuá pea fakapā (tā) ʻaki ʻa e fahaʻi ike ʻoku tongitongí ke molū. ʻOku hoko atu pe ʻa e fakapā mo hono toutou fakavai ʻo e lauʻi tutú ki heʻene moluú. ʻOku fulihi leva ʻa e iké ki hono fahaʻi ʻoku tokaleleí ʻo fakatokalelei ʻaki e lauʻi tutú. ʻE aʻu mai ki he taimi ko ení kuo manifi pea fālahi ʻa e lauʻi tutú (meimei liunga 3 pe 4 mei hono muʻaki fālahí pea ʻoku tatala leva ʻa e lauʻi tutú (manatu ko e hoaʻi tutu) ʻo maʻu ai ʻa e laʻi fetaʻaki ʻe ua. ʻOku pelupelu lalahi leva e fetaʻakí ʻo tautau ke mōmoa.

ʻOka mōmoa ʻa e fetaʻakí ʻoku toʻo hifo ʻo mutumutu (tuʻutuʻu) hono tapá mo hono muí ke tapatapa tatau. Ko e kongokonga fetaʻaki ʻoku toʻo he taimi mutumutu ʻoku ui ko e papanaki. ʻOku fakatahatahaʻi ʻa e lou fetaʻaki ʻoku lalahi tatau ʻo tuku ki he ʻaho kokaʻangá.

ʻOku kumi leva ʻe he fefine kokaʻangá ha kupesi ʻoku saiʻia aí ke kupesi ʻaki ʻene ngatú. ʻOku vau mai e koka pea fakatahaʻi mo hono tuituiʻo tatau. ʻOku fohi e kiliʻi tongo ʻo fehuʻi ʻaki e koká moe tuituí kae ʻoua kuo lanulanu lelei. ʻI he taimi tatau pē ʻe aleaʻi mai mo ha papa kokaʻanga mo e fale kautaha ke fai ai ʻa e kokaʻangá. Pea ʻe kole mo ha kau fefine ke nau omi ʻo tokoni he ʻaho kokaʻangá.

ʻI he ʻaho kokaʻangá ʻoku fakapipiki e kupesí ki he papa kokaʻangá. ʻOku fola pea hokohoko ʻa e lauʻi fetaʻakí ʻi he funga kupesí. ʻOku hokohoko ʻaki e lauʻi fetaʻakí ʻa e tou (ko e manioke mohoʻota). ʻOku faʻa lahi mo hono ngāue ʻaki ʻo e fuaʻi mahoaʻá (ʻa e ʻufi ko e mahoaʻa). ʻOku ʻi ai pē manioke kehe mei he manioke kaí ʻoku ngāue ʻaki ki he kokaʻangá, ʻoku ui pē ko e manioke kokaʻanga. Ko e manioke ia ʻoku kona kae lelei ki he toú he ʻe ʻikai kai he ʻe ane ko ʻene koná. ʻOku tatau pē mo e mahoaʻá, ʻoku ʻi ai pe ʻa e mahoaʻa ko e mahoaʻa kokaʻanga ʻoku kehe pe ia mei he mahoaʻa kaí.

ʻOku ua hono fakakalakalasi ʻo e lauʻi fetaʻakí ʻi he taimi ko ení. Ko e lauʻolungá, ko e ngaahi lauʻi fetaʻaki lau lalahi angé ia, pea ʻoku lī fakalōloa ia ʻo fakataupotu ki he konga ki ʻolunga ʻoe ngatú. Ko e laulaló ʻoku lau iiki ia pea ʻoku lī fakamaaukupu ia mei lalo ʻo fakapipiki hifo ki ai ʻa e lauʻolungá. ʻOku vali ʻaki leva e fetaʻakí ʻa e koká ka e ʻoua kuo pipiki (ʻasi hake) ʻa e fakatātā oku tā ʻi he kupesí. ʻOku teuteu foki mo e meʻatokoni ko e fakaʻoho maʻa e kau kokaʻangá.

Ko e ola ʻo e ngāue ʻo e ʻaho kokaʻangá ko e ngatú ia. Ka ʻoku teʻeki ai ʻosi lelei hono teuteuʻí. Kuo pau ke fua e ngatú ki tuʻa ke folahi ha loto ʻataʻatā ʻo tauaki ai. Ka ʻi heʻene meimei mōmoá pe ʻoku toe fakafoki ki falekautaha ʻo vakavakai mo fakapikipiki lelei ha ngaahi lauʻi fetaʻaki ne ikai pipiki lelei. ʻOku toe toutouʻi leva ʻe he kau fefiné pea ʻauni ʻo tataʻo, pea mohe ai ha niʻihi ʻi he funga ngatu ke malena. ʻE toe tauaki pongipongia leva ke mātuʻu lelei pea toki mateuteu ke fai hono tohí.

Ko e ngāue leva ʻoku hokó ko hono tohi ʻo e ngatú. ʻI he taimi ʻo hono tohí ʻoku folahi e ngatú pea taki tauhi e finematuʻá he ngeʻesi niu kuo ʻutu ki ai e meʻi koka mo e foʻi fā ke fai ʻaki e tohí. ʻOku nau tohi leva (ta mo vali fakafonufonu ke ʻilonga lelei) ʻa e kupesi kuo pipiki (ʻasi) ʻi he ngatú mei he ʻaho kokaʻangá.

Ka lava leva hono tohi ʻo e ngatú pea fofola ke mōmoa lelei, ko e lava lelei ia ʻa e ngāué. Ko e lava ia ʻo ha ngatu fakaʻofoʻofa ke fua ʻaki e kavenga ʻa e fāmilí.

Ko hono fua ʻo e ngatú ko e lānganga. Ko e lānganga ʻe tahá ko e faalahi ia ʻo e foʻi vaha kupesi ʻe taha ʻi he taimi ne fakapipiki ai ki he ngatú. Ko e lānganga ʻe 50 ko e ngatu ia ʻe taha, pea ʻoku ui ia ko e launima. Ko e lānganga ʻe 100 ko e ngatu ia ʻe ua pea ui ko e lautefuhi. ʻI he ngaahi ʻahó ni kuo lahi hono ui e lāngangá ko e toka, ʻa ia ko e ngatu toka 20 ko e ngatu lānganga ia ʻe 20. Ko e faʻahinga ʻo e ngatú ʻoku ua, ko e Ngatu Tā Hina pea mo e Ngatu ʻUli. ʻOku tatau pe hona founga ngaohí, hangē ko ia ʻoku fakamatalaʻi ʻi ʻolunga, ka ʻoku kehe ʻa e founga teuteuʻi ʻo e koka ʻo e ngatu ʻulí pea mo hono kupesí. Vakai ki he peesi ʻo e ngaahi kupesí.