Kola

Mei he Wikipedia

Hopo ki he: ʻai taumuʻa, kumi
Kola
Pomeranzen BMK.jpg
Fakafaʻafaʻahinga fakasaienisi
Puleʻanga: ʻakau
Vahe: ʻakau matala
Haʻa: lautengaʻiua
Haʻa siʻi: rosidae
Holongā: sapindales
Kāinga: RUTACEAE
Kāinga ofi: Citrus
Faʻahinga: aurantium
Hingoa kakato lōua
Citrus aurantium L.
Hingoa lea fakapilitānia: Sour/bitter orange, Seville orange
Commons
Species
Vakai ki he tala fakalahi:
Commons & Wikispecies


Kola
Sorghum halepense closeup.jpg
Fakafaʻafaʻahinga fakasaienisi
Puleʻanga: ʻakau
Vahe: ʻakau matala
Haʻa: lautengaʻitaha
Holongā: poales
Kāinga: mohuku
Kāinga ofi: Sorghum
Faʻahinga: halepense
Hingoa kakato lōua
Sorghum halepense (L.) Pers.
Hingoa lea fakapilitānia: Johnson grass
Spacies
Vakai ki he tala fakalahi:
Wikispecies

ʻOku ua ʻa e ngaahi ʻakau ʻoku ui ko e kola ʻi Tongá ni.

  • Ko e fuʻu ʻakau lahi ia, ʻoku tatau mo e Citrus vulgaris, mo e hono foʻi fua, ʻoku meimei tatau mo e ngaahi moli kae siʻi ange mo e mahi ange.
  • Ko e faʻahinga mohuku, ʻoku tui ʻe he kau saienisi ʻe taha ko e Sorghum sudanense ia, pea ʻikai ko e S. halepense. Ko hono ʻuhinga tatau ko e Andropogon halepensis. ʻOku ngāueʻaki foki maʻa e Sorghum bicolor, ko e faʻahinga kehe (pe tatau ?), ka meimei tatau ʻene ʻasi. Taimi ʻe niʻihi ʻoku ui foki ko hana, kā ko e mohuku kehe ia.

Ko e mohuku ko e ʻakau vaoa taʻefiemaʻu ʻaupito ia. ʻOku ui ko e ʻakau kovi ʻoku mafola mo tupu vao ʻe he palemia ʻi 1927 (lao fakalahi 1988, vahe 128) maʻa Haʻapai mo Vavaʻu, pea ʻi 1929 maʻa Niuatoputapu mo Tafahi.

Kakano

[fatuʻi vahe] Ngaahi faʻahinga kehekehe

[fatuʻi vahe] Hingoa ʻi he ngaahi lea kehe

[fatuʻi vahe] Toe meʻa kehe

Tokua naʻe ʻomi ʻa e ngaahi tenga ʻo e kola mohuku ki Tongá ni ʻi he kola hoosi.

[fatuʻi vahe] Tataku

Ko e kupu ʻeni ko e potuʻi ia (stub). ʻIo, ko koe, kātaki tokoni mai ʻi hono ngāue fatu fakalahi.
Ngaahi vakai
Puha haʻate meʻangāue